De Becerreá a Santiago

"As redes sociais puxéronme os pés na terra cos lectores"

A escritora Helena Villar Janeiro, aos seus 76 anos, e con máis de 30 obras ás súas costas, tira do fío para falar desde a aldea rianxeira de Abuín de literatura e de Internet
Helena Villar Janeiro nunha recente visita a Santiago
photo_camera Helena Villar Janeiro nunha recente visita a Santiago

Cambiou a montaña luguesa na que naceu pola ría de Arousa. Mestra xubilada, muller comprometida e poeta compulsiva. A Asociación de Escritores en Lingua Galega decidiu premiala coa Letra E, un galardón que lle entregará proximamente. Helena Villar Janeiro vive a cabalo entre a aldea rianxeira de Abuín, en torno á que xira a lenda da aldea maldita e onde atopa a fonte dos seus versos, e a pedra compostelá, que visita decotío para recoller a súa neta, tamén Helena.

Sen embargo, non se deixa ver moito por Pontevedra. Por Pontevedra non vou practicamente nada porque non teño ningunha relación coa cidade. Fun presentar Remontar o río hai dous anos e non debín volver.

Por algo en particular? Seica non a invitan? Non, bueno. Non recibo invitacións oficiais. A min cando me invitan a algo xeralmente acepto.

Hai que tirarlle a alguén das orellas? Ai, haberá, haberá. É que como en Pontevedra tedes de sobra pois...

É unha cidade cunha grande actividade cultural. Suponse que hai cabida para todos os autores non? Pois mira unha cousa, nunca tiven protagonismo cos libros en Pontevedra. Eu fun unha vez ó Salón do Libro para presentar unha pequeniña bliografía de Rosalía para pequenos lectores, lembro que fora Xesús Alonso Montero comigo, que era o director do Centro de Estudos Rosalianos. Pero nada máis. Pero algún día irei por aí, faltaría máis. Son cidades que están moi cubertas por xente estupenda. Logo tamén a xente que é do mesmo sitio é moi fácil de localizar e de levar ós actos. O importante é que cada unha de nós e cada un de nós somos absolutamente irrepetibles, así que non se substitúe a ninguén. Todos somos imprescindibles ou ninguén é imprescindible, porque isto é unha pirámide na que se sustentan uns e outros.

No seu caso, séntese máis arroupada en Becerreá (Lugo), a súa localidade natal? A cidade de Lugo sempre mimou os escritores de toda a provincia. Hai unha revista de poesía que se chama Xistral, que publica poesía dos autores da provincia. Publícaa o Concello. Nunca lle agradecerei bastante a todos os organismos que coidan dos escritores. A miña relación con Becerreá é moito máis pequena porque, aínda que teño alí un irmán co que me levo moi ben, frecuento cada vez menos aquilo. E, por outro lado, a vila de Becerreá tampouco se caracteriza por ter unhas inquietudes literarias irrefrenables. Está a Asociación Cultural A Pipa, pero a vila non é moi proclive a encontros nin a todas estas cousas. A cidade de Lugo ten unha xenerosidade de moi altas miras con todos os escritores da provincia.

Vai deixando polas redes sociais pequenas migallas de poesía, os seus haikus, que se un segue levan ata o seu blog Tirar do fío. O de ‘Tirar do fío’ significa precisamente tirar do fío da miña vida para sacar creación. Ademais procedo dunha familia de xastre e modista co cal o de tirar do fío é moi literal. Ten esa orixe. No blog vou publicando moitas cousas republicadas. É impresionante a cantidade de obra solta que teño que vai quedando por aí perdida. Inclúo cousas de gastronomía, o meu artigo semanal en El Correo Gallego e os haikus. Son unha cultivadora de haikus compulsiva desde 2003. Non creo que me faga dano. É como a literatura para rapaces, que non te limita pero che vai marcando unhas pautas polas que vas tan cómoda e tan contenta que, como non espabiles, non saes de aí e eu non me quero adicar a iso, pero tiran moito de min. O que fago agora é un combinado de fotografías cos haikus.

E teñen boa resposta nas redes. Vexo que me están chegando moitas cousas polas redes sociais, sobre todo polo Facebook. Nas redes sociais entrei por un imperativo. Eu agora vivo nunha aldea de Rianxo. Non é que sexa unha persoa de sociedade, non sería capaz de estar todos os días tomando cafés, pero si son de falar con xente. Aquí fago outro tipo de vida, estou en contacto coa natureza e fóra das relacións que teño na casa, e coa miña veciña, á que lle quero moito e coa que paseo cando está bo tempo, pechas o círculo de falar. Por iso acabei entrando nas redes e descubrín moitas cousas.

Por exemplo? O valor que a xente lle dá a literatura, que é moi relativo. A literatura é minoritaria e a poesía aínda máis. Descubrín que os que seguen a literatura son grandes devotos e devotas. Os haikus teñen un público fiel, arredor de 60 persoas que os ven todos os días, que os seguen e os comentan e isto para un escritor é un luxo. E logo tamén vin outra cousa da que non me tería enterado se non estivese nas redes: a dificultade que ten a xente para entender os textos e non só os literarios, calquera texto. Refírome á xente normal, non á xente moi cultivada. Os escritores tamén nos queremos dirixir a toda a xente. Esta maneira de poñer os pés na terra para min foi fantástica, porque me esforzo moito máis por facerme comprender e cada vez teño unha visión menos elitista da arte. Non porque a arte non teña que ser boa, pero si porque sexa comunicativa e chegue a maior número de persoas.

Fai falta moita vocación para escribir en galego

Vén de publicar o libro 6 poemas 6. Homenaxe a Federico García Lorca, unha obra colectiva de 36 poetas galegos. Fíxeno como editora con outro poeta, Xesús Díaz, que vive en Extremadura, é dicir, un desterrado. Fixémolo a través de correo electrónico e Internet. É un libro que está tendo moitos éxitos e é outra dimensión do meu traballo. Estou orgullosísima tamén deste tipo de traballo novo. Fomos capaces de facelo 36 persoas espalladas por toda Galicia a través de Internet.

Que proxectos ten entre mans? Estou moi volcada nun libro para o que estou facendo versos. Vou dar renda solta a todo un pensamento no que o mar é central, pero que é máis épico que lírico e logo xa verei como o estruturo. E teño pendente un libro memorialista, que non sei se van ser memorias ou reflexións, para o que teño moito escrito. Unha parte falando desde a nena que fun a quen son agora. Outra, sobre a profesión que adorei, corenta anos de toda unha vida, e logo a parte final. Ó fin e ó cabo estou no terceiro acto de Hamlet. Escoiteillo a Luis Llach e gustoume moito, é unha definición perfecta do que é ser vello. Non quero ningún tipo de palabra suavizante. Teño 76 anos, xa durei máis anos dos que duraron meus pais. Téñolle prometido á miña neta Helena unha historia sobre este último territorio meu que é Rianxo, e sobre o reino de Abuín. E, logo, seguirei co meu traballo habitual, con Tirar do fío e participando en todo acto que me conviden.

Casada co escritor Xesús Rábade, é nai do músico Abe Rábade e da poeta María do Cebreiro. Como son esas xuntanzas familiares? A nosa é unha casa normal, pero tamén ten algo de especial. Moitas das nosas conversas xiran en torno a todo iso, pero non hai que pensar que ás veces o café non saia mal e non nos priva da problemática dunha familia normal.

A Asociación Galega do Libro Infantil e Xuvenil fíxolle unha homenaxe na que María Solar falou das súas orixes e a influencia do seu pai. El era quen lle contaba os contos de nena. Eu teño unha admiración case sen límite polo xenio que era meu pai e unha gratitude cada vez máis grande pola corredora de fondo e a alma forte que era miña nai, a pedra angular daquela casa. O que pasa é que o traballo de miña nai era menos visible, pero segundo vou tendo anos e me vou parecendo a ela nas vivencias e nas circunstancias máis a venero e máis lle agradezo a parte realista, do esforzo humano, a parte do apoio era ela. Pero del eran os soños, as ilusións... Quería ter sido xornalista e non puido. Era músico, un acordeonista que sabía solfeo, era un home pobre moi lido e moi culto. O certo é que houbo un ambiente na casa moi especial.

Ocupouse o seu pai de que tivera acceso á cultura malia que non foi ó colexio ata os trece anos.
Fun unha nena criada dunha maneira moi anómala. Non estiven escolarizada ata os trece anos. Meu pai falaba comigo como un alter ego. El non fora directamente represaliado pero matáranlle un irmán e un cuñado que era alcalde, e foi un home moi martirizado polo franquismo. Era un comunista que viviu con medo moito tempo. Contábame todas esas historias que eu escoitaba e logo dicíame que non podía dicir nada. E tiven todas as grandes mulleres universais como modelo: Rosa Luxemburgo, Rosalía, Concepción Arenal e tantas outras. Un pai feminista daquela época que me dicía: «Todo isto que tes que estudar nos libros de Formación Nacional non é verdade, pero ti apréndeo para aprobar».

Teño unha admiración case sen límite polo xenio que era meu pai e unha gratitude cada vez máis grande pola corredora de fondo e a alma forte que era miña nai

Bota de menos as aulas? Non. Adorei a profesión. Foi a miña vida durante 40 anos. Non podo pasar de ser profesora, incluso cando escribo no Facebook o fago desde a ética e a visión dunha pedagoga, que é o que son. Pedagoxía faise con todo o que fas na vida, pero ós nenos non os boto en falta.

Como ve as letras galegas hoxe? Estamos nun intre de moita produción. Toda a literatura que se monta sobre unha lingua problematizada é unha literatura problematizada. Non sabemos para quen escribimos. Somos moitos os escritores deste país, non hai outro con esta densidade de escritores. Penso que a literatura non ten os apoios que debera ter, porque si que necesita apoios e non me refiro a subvencións, senón a moito máis. Non estamos tendo nada que anime á sociedade a consumir cultura.

Tampouco a lingua galega está a pasar polo seu mellor momento. A situación da lingua é dramática porque os políticos, que son os que terían que facer algo por ela aproveitando que a sociedade non fai nada, ou que parece que non fai, ou fai de maneira minoritaria, non fan nada tampouco. Eu non abandonarei nunca a miña lingua para escribir, pero fai falta ter unha vocación moi grande para escribir nunha lingua con tanta problemática. E logo hai outra cousa e é que a lingua hai que aprendela ben. Hai que aprendela moi ben. E eu si que lle recomendaría ás persoas que queren escribir en galego que lean os clásicos, porque non se pode facer literatura con calquera lingua, cunha lingua plana. Alomenos é o concepto que teño eu da literatura, que posiblemente estará sobrepasado e non sexa o concepto que se leva. Hoxe na literatura estanse metendo xéneros que din que enganchan ós lectores. Eu non teño ningún interese en enganchar a ninguén con ningún texto que non teña calidade, un texto moi connotado. Creo que o propio concepto da literatura está bailando. De todas maneiras, os meus parabéns e as miñas grazas a esta xente que está traballando con tanta ilusión na literatura e a ver ata onde podemos chegar os escritores. A ver se non nos falla a lingua, porque se nos falla a lingua acabouse o invento. Non podemos escribir en linguas mortas.